با بلندتر شدن ساختمان‌ها و افزایش تعداد افرادی که در ساختمان‌های مسکونی، اداری، تجاری و هتل‌ها رفت‌وآمد می‌کنند، سرعت جابه‌جایی بین طبقات به یکی از عوامل مهم در طراحی سیستم آسانسور تبدیل شده است. در یک ساختمان چندطبقه، چند ثانیه اختلاف در زمان حرکت آسانسور شاید چندان مهم به نظر نرسد، اما در ساختمان‌های مرتفع و پرتردد، زمان انتظار و مدت سفر مسافران می‌تواند تاثیر قابل‌توجهی بر عملکرد کلی سیستم حمل‌ونقل عمودی داشته باشد. به همین دلیل در بسیاری از پروژه‌ها، به‌خصوص ساختمان‌های مرتفع، استفاده از آسانسورهایی با سرعت بالاتر مورد توجه قرار می‌گیرد. با این حال، تفاوت آسانسور پرسرعت و معمولی فقط در سریع‌تر حرکت کردن کابین خلاصه نمی‌شود. افزایش سرعت، روی بخش‌های مختلف آسانسور از جمله سیستم محرکه، موتور و درایو، سیم‌بکسل، سیستم هدایت کابین، تجهیزات جبران‌کننده و حتی نحوه کنترل شتاب و لرزش اثر می‌گذارد.
در ادامه بررسی می‌کنیم آسانسور پرسرعت چیست، چه تفاوتی با آسانسور معمولی دارد، افزایش سرعت چه تاثیری بر عملکرد و قطعات آسانسور می‌گذارد و برای چه ساختمان‌هایی استفاده از سرعت بالاتر منطقی‌تر است.
آسانسور پرسرعت چیست؟
آسانسور پرسرعت به آسانسوری گفته می‌شود که با سرعت بالاتری نسبت به آسانسورهای رایج در ساختمان‌های مسکونی و اداری حرکت می‌کند. سرعت آسانسور معمولا بر حسب متر بر ثانیه (m/s) بیان می‌شود و بسته به نوع ساختمان، تعداد طبقات، میزان تردد و ظرفیت کابین می‌تواند از حدود 1 متر بر ثانیه تا بیش از 4 متر بر ثانیه متغیر باشد.
با این حال، برخلاف تصور بسیاری از افراد، استانداردهای آسانسور یک مرز مشخص و واحد برای تفکیک آسانسور پرسرعت و آسانسور معمولی تعیین نکرده‌اند. به همین دلیل نمی‌توان یک عدد ثابت را به‌عنوان معیار رسمی برای پرسرعت بودن آسانسور در نظر گرفت. در عمل، هرچه سرعت نامی آسانسور افزایش پیدا کند، الزامات طراحی و عملکردی آن نیز بیشتر می‌شود. برای مثال، در استاندارد EN 81-20 برای سرعت‌های بالاتر3.5 متر بر ثانیه، شرایط ویژه‌ای برای برخی تجهیزات از جمله سیستم‌های جبران‌کننده وزن سیم‌بکسل‌ها در نظر گرفته شده است. به همین دلیل در صنعت آسانسور، اصطلاح آسانسور پرسرعت بیشتر به آسانسورهایی اطلاق می‌شود که علاوه بر سرعت بالاتر، به تجهیزات و ملاحظات فنی پیشرفته‌تری نیز نیاز دارند.
تفاوت آسانسور سرعت بالا و معمولی در یک نگاه
تفاوت آسانسور سرعت بالا و معمولی فقط به میزان سرعت حرکت کابین محدود نمی‌شود. با افزایش سرعت، عملکرد و طراحی بخش‌های مختلف آسانسور نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. عواملی مانند سیستم محرکه، کنترل حرکت، سیم‌بکسل، سیستم هدایت کابین، میزان لرزش و صدا باید متناسب با سرعت آسانسور، انتخاب و تنظیم شوند. به‌طور کلی می‌توان مهم‌ترین معیارهای تفاوت در آسانسور پرسرعت و معمولی را در جدول زیر مشاهده کرد:
| معیار | آسانسور معمولی | آسانسور پرسرعت |
| سرعت نامی | پایین‌تر | بالاتر |
| کاربری رایج | مسکونی و اداری | برج و ساختمان‌های پرتردد |
| موتور و سیستم محرکه | متناسب با پروژه | طراحی دقیق‌تر برای سرعت بالا |
| شتاب و Jerk | مهم | بسیار مهم |
| سیم‌بکسل | انتخاب متناسب با پروژه | حساسیت بیشتر به مشخصات و شرایط کاری |
| جبران وزن سیم‌بکسل | بسته به ارتفاع و طراحی | اهمیت بیشتر در مسیرهای بلند |
| لرزش و صدا | دارای محدوده قابل کنترل | کنترل دقیق‌تری لازم است |
| پیچیدگی سیستم | کمتر | بیشتر |
| هزینه تجهیزات | معمولا کمتر | معمولا بیشتر |
البته لازم به ذکر است این جدول یک مقایسه کلی است و نمی‌توان همه آسانسورها را صرفا بر اساس سرعت در دو گروه معمولی و پرسرعت قرار داد. مشخصات نهایی تجهیزات باید بر اساس ارتفاع ساختمان، ظرفیت، سرعت نامی، نوع سیستم و الزامات استاندارد پروژه تعیین شود.
تفاوت قطعات آسانسور پرسرعت با آسانسور معمولی
افزایش سرعت آسانسور فقط به انتخاب یک موتور قوی‌تر محدود نمی‌شود. هرچه سرعت بیشتر باشد، عملکرد و هماهنگی میان قطعات مختلف اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. موتور، درایو، سیم‌بکسل، ریل‌ها و تجهیزات ایمنی باید متناسب با سرعت، ظرفیت، ارتفاع مسیر و شرایط کاری آسانسور انتخاب شوند. بنابراین، تفاوت آسانسور پرسرعت با آسانسور معمولی فقط به نوع قطعات محدود نمی‌شود؛ بلکه انتخاب قطعه متناسب با سرعت، ظرفیت، شرایط کاری و الزامات فنی پروژه اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در ادامه به معرفی قطعاتی در آسانسور پرداخته‌ایم که با افزایش سرعت، انتخاب و عملکرد صحیح آنها اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
موتور وسیستم محرکه
موتور، نیروی لازم برای حرکت کابین را در آسانسورهای کششی تامین می‌کند. در مدل‌های پرسرعت، موتور باید بتواند حرکت کابین را با سرعت بالا و در عین حال به‌صورت نرم و کنترل‌شده انجام دهد. در اینجا فقط قدرت موتور مطرح نیست؛ نحوه انتقال نیرو، عملکرد موتور در زمان شتاب‌گیری و کاهش سرعت و هماهنگی آن با سیستم کنترل نیز اهمیت زیادی دارد. به همین دلیل، استفاده از یک موتور قدرتمند به‌تنهایی نمی‌تواند آسانسور را به یک سیستم پرسرعت مناسب تبدیل کند.
در واقع، موتور باید به‌عنوان بخشی از یک مجموعه هماهنگ شامل سیستم محرکه و کنترل حرکت دیده شود. هرگونه ناهماهنگی در این مجموعه می‌تواند خود را به شکل لرزش، صدای بیشتر یا کاهش کیفیت حرکت کابین نشان دهد.
درایو و تابلو فرمان
درایو وظیفه کنترل سرعت و گشتاور موتور را بر عهده دارد و نقش مهمی در شروع حرکت، شتاب‌گیری، کاهش سرعت و توقف کابین دارد. در آسانسورهای پرسرعت، کنترل دقیق این فرآیندها اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا افزایش سرعت بدون کنترل مناسب شتاب و Jerk می‌تواند باعث کاهش کیفیت سواری شود.
تابلو فرمان نیز باید بتواند هماهنگی مناسبی میان درایو، موتور، سنسورها و سایر اجزای سیستم ایجاد کند. بنابراین در یک آسانسور پرسرعت، سرعت پاسخ و دقت سیستم کنترل اهمیت ویژه‌ای دارد. به همین دلیل در برخی سیستم‌های پرسرعت از کنترل (Closed Loop) استفاده می‌شود.
سیم‌بکسل
در آسانسورهای پرسرعت، سیم‌بکسل با سرعت بیشتری حرکت می‌کند و در نتیجه فشار و استهلاک بیشتری را تجربه می‌کند. به همین دلیل، انتخاب سیم‌بکسل مناسب اهمیت زیادی دارد. نوع ساختار سیم‌بکسل، میزان انعطاف‌پذیری و مقاومت آن در برابر سایش و خستگی، در عملکرد و طول عمر آن تاثیرگذار هستند. همچنین سیم‌بکسل باید با فلکه کششی آسانسور سازگاری مناسبی داشته باشد.
در نتیجه، هنگام خرید سیم‌بکسل برای آسانسور پرسرعت، انتخاب صرفا بر اساس قطر یا ظرفیت کافی نیست و باید مشخصات کامل سیستم آسانسور در نظر گرفته شود.
زنجیر جبران
در آسانسورهای مرتفع، با افزایش طول سیم‌بکسل‌های تعلیق، وزن آنها نیز بیشتر می‌شود. این وزن می‌تواند روی حرکت کابین و عملکرد سیستم آسانسور تاثیر بگذارد. زنجیر جبران آسانسور یکی از تجهیزاتی است که برای جبران این اختلاف وزن مورد استفاده قرار می‌گیرد.
زنجیر جبران معمولا در قسمت زیرین آسانسور و بین کابین و وزنه تعادل نصب می‌شود. با حرکت کابین، زنجیر نیز همراه آن حرکت می‌کند و به متعادل شدن وزن سیم‌بکسل‌های تعلیق کمک می‌کند. به این ترتیب، حرکت آسانسور در مسیرهای بلند روان‌تر و متعادل‌تر انجام می‌شود.
انواع زنجیر جبران با ساختار و ویژگی‌های متفاوتی تولید می‌شوند و انتخاب نوع مناسب آن به طراحی و شرایط کار آسانسور بستگی دارد. در آسانسورهای پرسرعت، استفاده از زنجیر جبران مناسب اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا وزن و حرکت تجهیزات متصل به کابین می‌تواند تاثیر بیشتری بر عملکرد سیستم داشته باشد. به زبان ساده، زنجیر جبران آسانسور وظیفه دارد بخشی از اثر وزن سیم‌بکسل‌های تعلیق را جبران کند تا تعادل سیستم هنگام حرکت کابین بهتر حفظ شود.
ریل و سیستم هدایت
ریل‌های آسانسور مسیر حرکت کابین و وزنه تعادل را در چاله آسانسور مشخص می‌کنند و باعث می‌شوند این بخش‌ها به‌صورت پایدار حرکت کنند. برای حرکت روان‌تر کابین روی ریل نیز از تجهیزاتی مانند کفشک و رولرگاید استفاده می‌شود. در آسانسورهای پرسرعت، کیفیت نصب و تنظیم سیستم هدایت اهمیت بیشتری دارد. هم‌راستا نبودن ریل‌ها، اتصالات نامناسب یا تنظیم نادرست سیستم هدایت می‌تواند باعث افزایش لرزش و کاهش کیفیت سواری شود.
سیستم ترمز و تجهیزات ایمنی
سیستم ترمز و تجهیزات ایمنی از مهم‌ترین بخش‌های هر آسانسور هستند و در آسانسورهای پرسرعت نیز باید متناسب با مشخصات فنی سیستم انتخاب شوند. ترمز باید بتواند در شرایط کاری تعیین‌شده، حرکت کابین را به شکل کنترل‌شده متوقف و در حالت سکون نگه دارد. در کنار آن، تجهیزاتی مانند گاورنر، پاراشوت و تجهیزات محدودکننده و نظارتی وظیفه دارند در شرایط غیرعادی از حرکت کنترل‌نشده کابین جلوگیری کنند یا سیستم را به وضعیت ایمن برسانند.
در آسانسورهای پرسرعت، انتخاب تجهیزات ایمنی صرفا بر اساس سرعت انجام نمی‌شود و عواملی مانند ظرفیت، بار متحرک، طراحی سیستم و الزامات استاندارد نیز باید در نظر گرفته شوند. بنابراین استفاده از قطعاتی که مشخصات و ظرفیت کاری آنها با طراحی آسانسور مطابقت ندارد، می‌تواند ایمنی و عملکرد کل سیستم را تحت تاثیر قرار دهد.
نقش شتاب و Jerk در تجربه استفاده از آسانسور
در آسانسور فقط سرعت حرکت کابین اهمیت ندارد؛ نحوه شروع حرکت، افزایش سرعت و توقف کابین نیز تأثیر زیادی بر راحتی مسافران دارد. اگر کابین هنگام شروع حرکت یا توقف، تغییر سرعت ناگهانی داشته باشد، مسافر آن را به‌صورت تکان یا ضربه احساس می‌کند. شتاب نشان می‌دهد سرعت کابین با چه سرعتی تغییر می‌کند. برای مثال، وقتی آسانسور از حالت سکون شروع به حرکت می‌کند، نباید در یک لحظه به سرعت بالا برسد؛ بلکه سرعت باید به‌تدریج افزایش پیدا کند. همین موضوع در زمان نزدیک شدن به طبقه و توقف کابین نیز اهمیت دارد و کاهش سرعت باید به شکل کنترل‌شده انجام شود.
در کنار شتاب، مفهوم Jerk نیز مطرح می‌شود. Jerk در آسانسور به میزان تغییر شتاب گفته می‌شود. اگر شتاب کابین به‌صورت ناگهانی تغییر کند، حتی در صورتی که سرعت نهایی مناسب باشد، مسافر می‌تواند این تغییر را به شکل یک تکان ناخوشایند احساس کند. این موضوع در آسانسورهای پرسرعت اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا کابین در مدت کوتاه‌تری به سرعت بالاتری می‌رسد و باید این تغییرات با دقت بیشتری کنترل شوند. سیستم کنترل و درایو آسانسور با تنظیم مناسب شتاب و Jerk کمک می‌کنند حرکت کابین از شروع تا رسیدن به سرعت نهایی و سپس توقف، نرم و یکنواخت باشد.
انتخاب آسانسور پرسرعت یا آسانسور با سرعت معمولی؟
آسانسور پرسرعت بیشتر برای ساختمان‌هایی مناسب است که ارتفاع زیاد یا ترافیک جابه‌جایی بالایی دارند. برج‌های مسکونی، ساختمان‌های اداری، هتل‌ها، مراکز تجاری و ساختمان‌های مرتفع از جمله پروژه‌هایی هستند که ممکن است استفاده از سرعت بالاتر در آنها توجیه داشته باشد.
با این حال، سریع‌تر بودن آسانسور همیشه به معنای بهتر بودن آن نیست. در ساختمان‌های کم‌ارتفاع، افزایش سرعت ممکن است تاثیر قابل‌توجهی بر زمان سفر نداشته باشد و در مقابل، هزینه و پیچیدگی سیستم را افزایش دهد. بنابراین سرعت آسانسور باید متناسب با نیاز واقعی ساختمان انتخاب شود.
هزینه آسانسور پرسرعت در مقایسه با آسانسور معمولی
به‌طور معمول، هزینه اجرای آسانسور پرسرعت از یک آسانسور معمولی بیشتر است. دلیل این اختلاف قیمت فقط موتور نیست؛ بلکه تجهیزات تخصصی‌تر، سیستم کنترل دقیق‌تر و نیاز به قطعات متناسب می‌تواند هزینه نهایی را افزایش دهد. در آسانسورهای پرسرعت، قطعاتی مانند موتور و درایو، سیم‌بکسل، سیستم هدایت و تجهیزات جبران‌کننده باید متناسب با شرایط کاری آسانسور انتخاب شوند. همچنین نصب و تنظیم دقیق این تجهیزات اهمیت بیشتری دارد و می‌تواند بر هزینه اجرای پروژه تاثیر بگذارد.
البته نمی‌توان برای همه پروژه‌ها یک اختلاف قیمت مشخص در نظر گرفت؛ زیرا هزینه نهایی به مشخصات آسانسور و شرایط ساختمان بستگی دارد. به همین دلیل، هنگام مقایسه قیمت، بهتر است هزینه کل سیستم و کیفیت تجهیزات را در نظر بگیریم، نه اینکه فقط قیمت یک قطعه یا موتور را مقایسه کنیم.
جمع‌بندی
همان‌طور که در این مقاله بررسی کردیم، تفاوت آسانسور پرسرعت و معمولی فقط در سرعت حرکت کابین خلاصه نمی‌شود. افزایش سرعت، نیاز به کنترل دقیق‌تر حرکت و توجه بیشتر به عواملی مانند شتاب، Jerk، لرزش و ارتعاش دارد تا کابین در کنار حرکت سریع، سواری نرم و قابل قبولی نیز داشته باشد. از طرف دیگر، سرعت بالاتر همیشه به معنای انتخاب بهتر نیست. آسانسورهای پرسرعت بیشتر برای ساختمان‌های مرتفع و پرتردد کاربرد دارند؛ در حالی که در ساختمان‌های کم‌ارتفاع، افزایش سرعت ممکن است هزینه و پیچیدگی سیستم را بیشتر کند، بدون اینکه مزیت قابل‌توجهی ایجاد کند.
اگر استفاده از آسانسور پرسرعت برای یک پروژه انتخاب شود، توجه به قطعات و تجهیزات آن اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. موتور و درایو باید حرکت کابین را به‌درستی کنترل کنند، سیم‌بکسل و فلکه‌ها باید متناسب با شرایط کاری سیستم باشند و ریل، سیستم هدایت و تجهیزات ایمنی نیز عملکرد مطمئنی داشته باشند.
در نهایت، انتخاب آسانسور پرسرعت را نباید صرفا بر اساس بیشترین سرعت یا قیمت پایین‌تر انجام داد. تناسب سرعت با ساختمان، کیفیت قطعات، هماهنگی اجزای سیستم و اجرای صحیح عواملی هستند که در کنار یکدیگر عملکرد مطلوب آسانسور را رقم می‌زنند. بنابراین اگر قصد خرید یا تعویض قطعات آسانسور پرسرعت را دارید، بهتر است پیش از انتخاب قطعه، مشخصات فنی و شرایط کاری کل سیستم را در نظر بگیرید.