آسانسورها یکی از مهمترین تجهیزات ساختمانهای امروزی هستند که جابهجایی افراد و بار را بین طبقات مختلف آسانتر میکنند. با افزایش تعداد طبقات ساختمانها و گسترش ساختوسازهای شهری، استفاده از آسانسور به یک ضرورت تبدیل شده است. در این میان، آسانسورهای کششی به دلیل سرعت مناسب، ظرفیت متنوع و عملکرد قابل اعتماد، از پرکاربردترین انواع آسانسورها در ساختمانهای مسکونی، تجاری و اداری به شمار میروند؛ اما امروزه نسل جدیدی از آسانسورهای بدون موتورخانه یا روملس (MRL) بخش بزرگی از بازار را به خود اختصاص دادهاند.
در آسانسورهای کششی معمولی، نیروی لازم برای حرکت کابین از طریق یک موتور الکتریکی تامین میشود. این نیرو به کمک سیمبکسلها و فلکه کششی به کابین منتقل میشود و حرکت آن را در امتداد ریلهای راهنما امکانپذیر میکند. در ساختار رایج این آسانسورها، موتور و برخی تجهیزات کنترلی در فضایی جداگانه به نام موتورخانه قرار میگیرند که معمولاً در بالاترین قسمت ساختمان ساخته میشود.
اما همیشه امکان اختصاص دادن فضای جداگانه به موتورخانه وجود ندارد. محدودیت فضا، ملاحظات معماری و تمایل به استفاده بهتر از فضای ساختمان باعث شده است که نوع دیگری از آسانسورهای کششی با عنوان آسانسور روملس یا MRL توسعه پیدا کند.
آسانسور روملس (Machine Room Less) نوعی آسانسور کششی است که در آن تجهیزات اصلی محرکه، بهجای قرار گرفتن در موتورخانهای مستقل، در داخل چاله آسانسور نصب میشوند. به همین دلیل به آن آسانسور بدون موتور خانه نیز گفته میشود. این طراحی باعث کاهش فضای مورد نیاز برای نصب آسانسور میشود، بدون اینکه اصل عملکرد کششی آن تغییر کند.
انواع آسانسورها از نظر سیستم عملکرد
برای درک بهتر جایگاه آسانسور MRL، ابتدا باید با انواع اصلی آسانسورها آشنا شویم. آسانسورها را میتوان از نظر سیستم حرکتی و نحوه تامین نیروی محرکه به چند گروه تقسیم کرد:
- آسانسور کششی: در این نوع آسانسور، حرکت کابین با استفاده از نیروی موتور الکتریکی، فلکه کششی و سیمبکسل یا تسمههای مخصوص انجام میشود. کابین و وزنه تعادل به کمک این مجموعه در جهت مخالف یکدیگر حرکت میکنند. آسانسورهای کششی برای ساختمانهای کمارتفاع تا برجهای بلند قابل استفاده هستند و از نظر سرعت و ظرفیت، تنوع زیادی دارند.
- آسانسور هیدرولیکی: در آسانسورهای هیدرولیکی، نیروی حرکت کابین از طریق فشار روغن در یک سیستم هیدرولیک تامین میشود. پمپ، روغن را به داخل جک هدایت میکند و با حرکت پیستون، کابین بالا میرود. پایین آمدن کابین نیز معمولا با کنترل جریان روغن و تحت تاثیر وزن کابین انجام میشود. این نوع آسانسور بیشتر برای ساختمانهای کمارتفاع و کاربردهایی با سرعت نسبتا پایین مناسب است.
- آسانسور روملس (MRL): آسانسور روملس در واقع نوعی آرایش نصب در آسانسورهای کششی است که در آن موتورخانه مستقل حذف میشود. موتور و تجهیزات محرکه در فضای داخل چاله آسانسور قرار میگیرند و سایر اجزا نیز متناسب با این طراحی جانمایی میشوند. بنابراین MRL را نباید یک سیستم حرکتی کاملا متفاوت از آسانسور کششی دانست؛ بلکه تفاوت اصلی آن در محل قرارگیری تجهیزات است.
با شناخت این سه گروه، میتوان بهتر متوجه شد که ویژگی اصلی آسانسور بدون موتورخانه، تغییر در نحوه جانمایی تجهیزات است؛ موضوعی که در ادامه به بررسی دقیقتر آن میپردازیم.
ساختار آسانسور بدون موتورخانه چگونه است؟
مهمترین تفاوت آسانسور روملس با آسانسور کششی معمولی، حذف موتورخانه مستقل و انتقال تجهیزات محرکه به داخل چاله آسانسور است. در آسانسورهای معمولی، موتور، تابلو فرمان و تجهیزات مرتبط در اتاقی جداگانه قرار دارند؛ اما در آسانسور MRL، این تجهیزات با توجه به طراحی سازنده و شرایط چاله، در بخشهای مختلف آن نصب میشوند.
البته حذف موتورخانه به معنای حذف تجهیزات اصلی آسانسور نیست. تمام قطعات مورد نیاز برای حرکت، توقف، کنترل و تامین ایمنی همچنان وجود دارند، اما محل نصب و نحوه دسترسی به آنها متفاوت است. در ادامه، اجزای اصلی این سیستم را بررسی میکنیم.
1. موتور و سیستم محرکه
موتور، اصلیترین بخش سیستم محرکه آسانسور است و وظیفه تامین نیروی لازم برای حرکت کابین را بر عهده دارد. در بیشتر آسانسورهای MRL مدرن از موتورهای گیرلس (Gearless) یا بدون گیربکس استفاده میشود. این موتورها به دلیل ابعاد کوچک، ساختار فشرده و راندمان بالا، گزینه مناسبی برای نصب در فضای محدود چاه آسانسور هستند.
در موتورهای گیرلس، نیروی چرخشی مستقیماً به فلکه کششی منتقل میشود و نیازی به استفاده از گیربکس نیست. حذف گیربکس علاوه بر کاهش تعداد قطعات مکانیکی، باعث کاهش اصطکاک، صدای تولیدی و نیاز به برخی سرویسهای دورهای میشود. همچنین این موتورها امکان حرکت نرمتر و کنترل دقیقتر سرعت کابین را فراهم میکنند. هنگام خرید موتور آسانسور برای سیستم روملس، باید به عواملی مانند ظرفیت آسانسور، سرعت حرکت، توان موتور، نوع فلکه کششی، میزان تردد و سازگاری آن با تابلو فرمان توجه کرد.
موتور آسانسور روملس معمولا در قسمت بالایی چاله و در نزدیکی فلکه کششی نصب میشود. البته محل دقیق قرارگیری آن به طراحی آسانسور، ابعاد چاله و دستورالعمل شرکت سازنده بستگی دارد.

2. فلکه کششی و سیمبکسلها
فلکه کششی قطعهای است که نیروی چرخشی موتور را به حرکت خطی کابین تبدیل میکند. سیمبکسلها یا در برخی مدلها تسمههای مخصوص، از روی این فلکه عبور میکنند و به کابین و وزنه تعادل متصل میشوند.
با چرخش فلکه، نیروی اصطکاکی لازم برای حرکت سیمبکسلها ایجاد میشود و کابین در جهت مورد نظر حرکت میکند. طراحی صحیح این مجموعه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ظرفیت آسانسور، کیفیت حرکت و عملکرد ایمن آسانسور به آن وابسته است.
3. وزنه تعادل
وزنه تعادل یکی از اجزای مهم آسانسورهای کششی است که در آسانسور روملس نیز مورد استفاده قرار میگیرد. وظیفه اصلی آن متعادل کردن بخشی از وزن کابین و بار داخل آن است. وجود وزنه تعادل باعث میشود موتور برای جابهجایی کابین به نیروی کمتری نیاز داشته باشد. در نتیجه، فشار واردشده به موتور و مصرف انرژی سیستم کاهش پیدا میکند. وزنه تعادل معمولا در یک سمت کابین و در امتداد ریلهای راهنمای مخصوص خود حرکت میکند.
4. ریلهای راهنما
ریلهای راهنما وظیفه هدایت کابین و وزنه تعادل را در مسیر عمودی بر عهده دارند. این ریلها باید بهدرستی نصب و تراز شوند تا از لرزش، انحراف و حرکت نامناسب کابین جلوگیری شود. در آسانسور بدون موتور خانه، به دلیل قرارگیری برخی تجهیزات در داخل چاه، جانمایی دقیق ریلها و سایر قطعات اهمیت بیشتری پیدا میکند. کوچکترین خطا در طراحی یا نصب میتواند بر عملکرد مجموعه تاثیر بگذارد.
5. سیستم کنترل و تابلو فرمان
تابلو فرمان مغز متفکر آسانسور محسوب میشود. این مجموعه فرمانهای مورد نیاز برای حرکت، توقف، باز و بسته شدن درها و مدیریت درخواستهای طبقات را صادر میکند.
نکته مهم در انتخاب تابلو فرمان آسانسور روملس، تناسب آن با نوع سیستم محرکه و ساختار آسانسور است. تابلو فرمان باید از نظر مشخصات فنی، نحوه نصب و قابلیتهای کنترلی با سیستم MRL سازگاری داشته باشد تا بتواند عملکرد صحیح و ایمن آسانسور را تضمین کند. البته برخی تابلو فرمانها قابلیت استفاده در هر دو نوع آسانسور روملس و دارای موتورخانه را دارند. برای مثال، تابلو فرمان آرکیوب (ARCUBE) از جمله مدلهایی است که با در نظر گرفتن این قابلیت طراحی شده و میتوان از آن در هر دو ساختار آسانسور، یعنی دارای موتورخانه و بدون موتورخانه، استفاده کرد. این ویژگی باعث میشود در انتخاب و اجرای سیستم کنترل آسانسور، انعطافپذیری بیشتری وجود داشته باشد.
6. گاورنر و سیستم ایمنی
گاورنر یکی از مهمترین تجهیزات ایمنی آسانسور است که وظیفه نظارت بر سرعت حرکت کابین را بر عهده دارد. در صورتی که سرعت کابین از محدوده مجاز فراتر برود، گاورنر فعال شده و فرمان لازم را برای عملکرد سیستم پاراشوت صادر میکند. پاراشوت یا ترمز ایمنی نیز با درگیر شدن با ریلهای راهنما، حرکت کابین را متوقف میکند. این مجموعه برای جلوگیری از سقوط یا حرکت بیش از حد مجاز کابین طراحی شده است.
هنگام خرید گاورنر آسانسور باید علاوه بر توجه به عواملی مانند سرعت نامی آسانسور، نوع سیستم ترمز ایمنی (پاراشوت)، مشخصات فنی کابین و سازگاری گاورنر با سایر تجهیزات ایمنی، به سازگاری آن با سیستم روملس هم توجه کرد.
مزایا و معایب آسانسور روملس

تا اینجا با ساختار آسانسور روملس، نحوه عملکرد آن و تجهیزات اصلی مورد استفاده در این سیستم آشنا شدیم. همانطور که اشاره کردیم، آسانسور بدون موتورخانه با حذف فضای مستقل موتورخانه و انتقال تجهیزات محرکه به داخل چاله، راهکار متفاوتی برای اجرای آسانسورهای کششی ارائه میدهد. با این حال، این سیستم نیز مانند سایر انواع آسانسورها، مزایا و محدودیتهای خاص خود را دارد. شناخت این موارد به شما کمک میکند تا با دید بازتری درباره انتخاب آسانسور MRL برای ساختمان تصمیم بگیرید.
مزایای آسانسور روملس
- صرفهجویی در فضای ساختمان: حذف موتورخانه مستقل باعث میشود فضای بالای ساختمان آزاد بماند و بتوان از آن برای سایر بخشهای ساختمان استفاده کرد.
- کاهش هزینههای ساختوساز: با حذف نیاز به ساخت اتاق موتورخانه، بخشی از هزینههای مربوط به اجرای سازه و آمادهسازی فضای آسانسور کاهش پیدا میکند.
- مصرف انرژی مناسب: استفاده از موتورهای گیرلس و درایوهای کنترل دور در بسیاری از مدلهای روملس، به بهبود راندمان و کاهش مصرف برق کمک میکند.
- حرکت نرم و صدای کمتر: طراحی مناسب سیستم محرکه و استفاده از تجهیزات پیشرفته، امکان حرکت روانتر کابین و کاهش صدای ناشی از عملکرد موتور را فراهم میکند.
- انعطافپذیری در طراحی ساختمان: حذف موتورخانه به معماران و سازندگان اجازه میدهد فضای بالای چاه آسانسور را بهتر مدیریت کنند و محدودیتهای معماری کمتری داشته باشند.
معایب آسانسور روملس
- دسترسی دشوارتر به برخی تجهیزات: از آنجا که موتور و بخشی از تجهیزات داخل چاه آسانسور نصب میشوند، دسترسی به آنها برای سرویس و تعمیرات ممکن است دشوارتر باشد.
- حساسیت به طراحی و نصب: محدودیت فضای داخل چاه باعث میشود جانمایی تجهیزات و اجرای دقیق مراحل نصب اهمیت بیشتری داشته باشد.
- نیاز به تعمیرکار متخصص: سرویس و نگهداری آسانسور MRL به آشنایی کافی با ساختار این سیستم و رعایت دستورالعملهای ایمنی نیاز دارد.
- وابستگی به قطعات تخصصی: در برخی مدلها، استفاده از تجهیزات اختصاصی ممکن است تامین قطعات یدکی و انجام تعمیرات را به شرکت سازنده یا تامینکننده وابسته کند.
- نیاز به توجه به شرایط دمایی و تهویه: با توجه به قرارگیری تجهیزات الکتریکی و محرکه در چاه آسانسور، باید شرایط دما و تهویه مطابق مشخصات فنی سازنده تامین شود تا از آسیب دیدن قطعات جلوگیری شود.
جمعبندی
آسانسور روملس یا MRL یکی از راهکارهای کاربردی در طراحی آسانسورهای کششی است که با حذف موتورخانه مستقل، امکان استفاده بهینهتر از فضای ساختمان را فراهم میکند. در این سیستم، موتور و سایر تجهیزات مورد نیاز در داخل چاه آسانسور یا محلهای پیشبینیشده برای آن نصب میشوند و عملکرد اصلی آسانسور همچنان بر پایه سیستم کششی است.
صرفهجویی در فضا، امکان استفاده از موتورهای گیرلس، حرکت نرم و انعطافپذیری بیشتر در طراحی از مهمترین مزایای این نوع آسانسور هستند. در مقابل، محدودیت دسترسی به برخی تجهیزات، حساسیت به طراحی و نصب و نیاز به سرویسکاری تخصصی از جمله مواردی هستند که باید پیش از انتخاب در نظر گرفته شوند. در نهایت، انتخاب آسانسور بدون موتور خانه باید بر اساس شرایط ساختمان، ظرفیت مورد نیاز، تعداد طبقات، میزان تردد، بودجه و امکانات سرویس و نگهداری انجام شود. مشاوره با متخصصان آسانسور و بررسی مشخصات فنی تجهیزات، بهترین راه برای انتخاب سیستمی ایمن، بادوام و متناسب با نیاز پروژه است.
سوالات متداول
آسانسور روملس نوعی آسانسور کششی است که موتور و تجهیزات محرکه آن بهجای قرارگیری در موتورخانهای مستقل، در داخل چاله آسانسور نصب میشوند. تفاوت اصلی آن با آسانسور کششی معمولی در نحوه جانمایی تجهیزات و حذف موتورخانه است.
هیچکدام را نمیتوان در تمام شرایط بهترین گزینه دانست. آسانسور روملس برای ساختمانهایی که با محدودیت فضا مواجه هستند، انتخاب مناسبی است. در مقابل، آسانسورهای دارای موتورخانه ممکن است از نظر دسترسی به تجهیزات و انجام برخی تعمیرات شرایط سادهتری داشته باشند. انتخاب نهایی باید بر اساس مشخصات پروژه انجام شود.
بسیاری از آسانسورهای MRL به موتورهای گیرلس و درایوهای کنترل دور مجهز هستند که راندمان بالایی دارند. بااینحال، میزان مصرف برق به ظرفیت، سرعت، تعداد سفرها، نوع موتور و سیستم کنترل بستگی دارد.
به دلیل قرارگیری تجهیزات داخل چاله، دسترسی به قطعات ممکن است به برنامهریزی و رعایت دستورالعملهای ایمنی بیشتری نیاز داشته باشد. به همین دلیل، سرویس این آسانسورها باید توسط تکنسینهای آموزشدیده و مطابق دستورالعمل سازنده انجام شود.
خیر. آسانسور های روملس کششی از سیمبکسل یا در برخی مدلها از تسمههای مخصوص برای انتقال نیرو و جابهجایی کابین استفاده میکنند. حذف موتورخانه به معنای حذف سیمبکسل یا تغییر کامل سیستم حرکتی نیست.