انتخاب ظرفیت مناسب کابین آسانسور یکی از مهمترین مراحل طراحی و اجرای آسانسور در ساختمان است. ظرفیت کابین تنها به تعداد افرادی که قرار است داخل آسانسور قرار بگیرند محدود نمیشود، بلکه با ابعاد کابین، نوع کاربری ساختمان، تعداد طبقات، میزان تردد، الزامات مربوط به افراد دارای معلولیت و حتی ابعاد چاله آسانسور ارتباط مستقیم دارد.
در ایران، ضوابط مربوط به آسانسورها در مبحث پانزدهم مقررات ملی ساختمان با عنوان آسانسورها و پلکان برقی ارائه شده است. ویرایش سوم این مبحث در سال 1392 منتشر شده و یکی از مهمترین مراجع طراحی و جانمایی آسانسور در ساختمانهای ایران محسوب میشود. در این مبحث، موضوعاتی مانند تعداد آسانسورها، ظرفیت، نوع آسانسور، ابعاد کابین، ابعاد چاله و الزامات آسانسورهای مناسب برای صندلی چرخدار، برانکارد و تخت بیمار مورد توجه قرار گرفته است. در ادامه قرار است به طور کامل چگونگی تعیین ظرفیت آسانسور و ضوابط آن را مرور کنیم.
ظرفیت کابین آسانسور چیست؟
وقتی صحبت از طراحی یا خرید قطعات آسانسور به میان میآید، یکی از اولین مواردی که باید مشخص شود، ظرفیت کابین است. ظرفیت کابین آسانسور به حداکثر باری گفته میشود که آسانسور برای جابهجایی آن طراحی شده است و معمولا بر حسب کیلوگرم بیان میشود. برای آسانسورهای مسکونی و مسافربر، ظرفیت با تعداد مسافران نیز ارتباط دارد؛ به همین دلیل در مشخصات آسانسور معمولاً عباراتی مانند آسانسور ۴ نفره، ۶ نفره، ۸ نفره یا ۱۰ نفره مشاهده میشود. برای مثال، وقتی گفته میشود یک آسانسور ظرفیت ۶۰۰ کیلوگرم دارد، این عدد بیانگر حداکثر بار مجازی است که آسانسور برای حمل آن طراحی شده است.
تعداد مسافر قابل حمل نیز بر اساس ظرفیت وزنی آسانسور در نظر گرفتهشده برای هر مسافر تعیین میشود. یکی از روشهای آسان برای محاسبه تعداد مسافر مجاز هر کابین، تقسیم ظرفیت وزنی بر عدد 75 است. در واقع 75 کیلوگرم را وزن متوسط هر فرد در آسانسور در نظر میگیریم.
با این حال، ظرفیت آسانسور را نباید صرفا از روی تعداد افراد تعیین کرد. مبحث پانزدهم برای جلوگیری از اضافهبار، ارتباط مشخصی میان ظرفیت آسانسور و مساحت مفید داخل کابین برقرار کرده است. مطابق متن این مبحث، برای جلوگیری از اضافهبار، مساحت کابین باید محدود شود و حداقل و حداکثر مساحت مجاز کابین بر اساس جداول مربوطه رعایت شود.
از طرف دیگر، ظرفیت کابین با ابعاد چاله آسانسور نیز ارتباط دارد. ابعاد چاله باید متناسب با ظرفیت کابین، نوع در، سرعت آسانسور و سایر مشخصات فنی آن طراحی شود. بنابراین تعیین ظرفیت آسانسور موضوعی نیست که بتوان آن را در پایان طراحی ساختمان و صرفا بر اساس فضای باقیمانده برای چاله آسانسور مشخص کرد؛ بلکه باید از مراحل اولیه طراحی معماری و با توجه به الزامات مبحث پانزدهم مورد توجه قرار گیرد. در ادامه به توضیح هر یک از این الزامات خواهیم پرداخت.
رابطه ظرفیت کابین با وزن و تعداد مسافران
وقتی صحبت از ظرفیت آسانسور میشود، اولین چیزی که معمولا به ذهن میرسد تعداد افرادی است که میتوانند همزمان داخل کابین قرار بگیرند. برای همین است که در ساختمانها از عباراتی مثل آسانسور 6 نفره یا 8 نفره استفاده میشود. اما در طراحی آسانسور، موضوع به همین سادگی نیست. تعداد مسافر، وزن قابل حمل و فضای داخل کابین همگی به یکدیگر وابستهاند و نمیتوان یکی از آنها را بهتنهایی ملاک انتخاب قرار داد. در واقع، هرچه تعداد مسافران بیشتر باشد، نیاز به فضای بیشتری برای قرارگیری آنها در کابین وجود دارد. از طرف دیگر، افزایش فضای کابین نباید بدون توجه به ظرفیت وزنی آسانسور انجام شود. به همین دلیل، مبحث پانزدهم بین ظرفیت آسانسور، تعداد مسافران و مساحت کابین ارتباط برقرار کرده است.
در ادامه جدول استاندارد تعیین ظرفیت کابین آسانسور ارائه شده است. جدول محاسبه ظرفیت آسانسور کمک میکند رابطه میان ظرفیت کابین، تعداد مسافران و مساحت مورد نیاز کابین را بهتر درک کنیم. به بیان سادهتر، این جدول نشان میدهد هر ظرفیت آسانسور به چه تعداد مسافر مربوط میشود و کابین برای جابهجایی این تعداد مسافر به چه میزان فضا نیاز دارد.
| ظرفیت بر حسب نفر | ظرفیت بر حسب وزن (کیلوگرم) | حداقل مساحت کابین (متر مربع) |
| 1 | 100 | 0.28 |
| 2 | 180 | 0.49 |
| 3 | 225 | 0.60 |
| 4 | 320 | 0.79 |
| 5 | 400 | 0.98 |
| 6 | 450 | 1.17 |
| 7 | 560 | 1.31 |
| 8 | 640 | 1.45 |
| 9 | 720 | 1.59 |
| 10 | 800 | 1.73 |
| 11 | 880 | 1.87 |
| 12 | 960 | 2.01 |
ظرفیت و تعداد آسانسور بر اساس تعداد طبقات
تعداد طبقات یکی از اولین مواردی است که هنگام انتخاب و جایگذاری چاله آسانسور به آن توجه میشود. افزایش تعداد طبقات به معنای افزایش مسیر حرکت آسانسور است. در ساختمانهای بلندتر، آسانسور باید مسافران را در مسیر طولانیتری جابهجا کند و معمولا موضوع خرید تجهیزات آسانسور مانند خرید موتور آسانسور مناسب و تعداد آسانسورها نیز اهمیت بیشتری پیدا میکند. به همین دلیل، در ساختمانهای مرتفع نمیتوان تنها با بزرگتر کردن کابین، مشکل جابهجایی مسافران را حل کرد و باید تعداد دستگاهها و نحوه توزیع ترافیک بین آنها نیز در نظر گرفته شود.
در مبحث پانزدهم مقررات ملی ساختمان درباره تمام این موارد ضوابطی تعیین شده تا پیمانکاران، طراحان و معماران هنگام جانمایی و طراحی چاله آسانسورها دچار سردرگمی نشوند. مهمترین و کاربردیترین ضوابط و قوانین موجود در رابطه با ارتباط تعداد طبقات و ظرفیت آسانسور عبارت اند از:
- ساختمانهایی با مسیر حرکت عمودی بیش از 7 متر: اگر مسیر حرکت آسانسور از کف ورودی اصلی بیشتر از 7 متر باشد، نصب آسانسور الزامی است. این شرایط معمولا در ساختمانهای بیش از سه طبقه دیده میشود.
- ساختمانهایی با طول مسیر حرکت بیش از 21 متر: حداقل یک دستگاه آسانسور برانکاردبر باید برای حمل بیمار پیشبینی شود. این آسانسور باید با علامت مشخصی قابل شناسایی باشد و امکان دسترسی به تمام طبقات ساختمان را فراهم کند.
- ساختمانهای 8 طبقه و بیشتر: حداقل دو دستگاه آسانسور باید در نظر گرفته شود. این الزام حتی زمانی وجود دارد که از نظر ظرفیت و محاسبات، یک دستگاه آسانسور بتواند نیاز ساختمان را تامین کند.
- ساختمانهایی با طول مسیر حرکت 28 متر و بیشتر: در صورتی که طول مسیر حرکت از کف ورودی اصلی به 28 متر یا بیشتر برسد، حداقل دو دستگاه آسانسور مورد نیاز است.
الزامات آسانسور مناسب ویلچر و برانکارد
در بخش قبلی به آسانسور برانکاردبر اشاره کردیم. یکی از ضوابط مهم در طراحی آسانسور، پیشبینی یک آسانسور برانکاردبر است که ظرفیت و ابعاد آن خارج از جدول اصلی است. همچنین یکی از مهمترین موارد در خصوص طراحی آسانسور این است که در ساختمانهایی که وجود آسانسور الزامی است، حتما یکی از آسانسورها باید قابلیت حمل ویلچر را داشته باشد. آسانسورهای برانکاردبر و ویلچربر بايد دارای الزامات زیر باشند:
آسانسور مناسب حمل صندلی چرخدار:
- حداقل ابعاد کابین: 140× 110 سانتیمتر
- حداقل عرض بازشوی در کابین: 80 سانتیمتر
آسانسور مناسب حمل بیمار (برانکاردبر):
- حداقل ابعاد کابین: 210× 110 سانتیمتر
- حداقل عرض بازشوی در کابین: 90 سانتیمتر
جمعبندی
محاسبه ظرفیت کابین آسانسور فرآیندی است که باید همزمان چند عامل را در نظر بگیرد. ظرفیت وزنی، تعداد مسافران، مساحت کابین، نوع ساختمان، ارتفاع و مسیر حرکت و الزامات مربوط به دسترسی افراد دارای معلولیت از مهمترین عوامل موثر هستن و طراح باید تعداد، ظرفیت و نوع آسانسورها را از مراحل اولیه طراحی ساختمان تعیین کند. همچنین برای جلوگیری از اضافهبار، مساحت کابین باید در محدوده مشخصشده در جداول مبحث قرار داشته باشد. این ضوابط صرفا به آسانسورهای کششی محدود نمیشوند؛ مبحث 15 در بخش الزامات آسانسورهای هیدرولیکی نیز تصریح کرده است که ضوابط مربوط به تعداد، ظرفیت و جابهجایی آسانسورهای کششی برای آسانسورهای هیدرولیکی و آسانسورهای بدون سیم نیز برقرار است.
از سوی دیگر، افزایش ارتفاع ساختمان میتواند باعث افزایش تعداد آسانسورهای موردنیاز شود و در ارتفاعهای بیشتر، الزامات مربوط به آسانسور برانکاردبر یا آسانسورهای دارای قابلیت حمل صندلی چرخدار نیز مطرح میشود. در نهایت، بهترین روش برای تعیین ظرفیت آسانسور این است که ابتدا الزامات مبحث پانزدهم بررسی شود، سپس ظرفیت وزنی و تعداد مسافران تعیین و در مرحله بعد، مساحت کابین و ابعاد چاله بر اساس جداول و الزامات مربوطه کنترل شود.
سوالات متداول
ظرفیت آسانسور بر اساس ظرفیت وزنی آن تعیین میشود و برای ارتباط ظرفیت با تعداد مسافران میتوان وزن متوسط 75 کیلوگرم برای هر مسافر را مبنا قرار داد. با این حال، علاوه بر ظرفیت وزنی، مساحت مفید کابین نیز باید مطابق جداول مبحث پانزدهم کنترل شود.
اگر وزن متوسط هر مسافر 75 کیلوگرم در نظر گرفته شود، ظرفیت متناظر با 6 نفر برابر با 450 کیلوگرم خواهد بود. با این حال، برای طراحی نهایی باید مساحت کابین و سایر الزامات مبحث پانزدهم نیز بررسی شود.
خیر. تعداد نفرات تنها یکی از عوامل است. ظرفیت وزنی، مساحت کابین، کاربری ساختمان، میزان تردد و سایر الزامات طراحی نیز باید مورد بررسی قرار گیرند.
طبق جدول حداقل مساحت قابل دسترس کابین در مبحث پانزدهم، برای 8 مسافر حداقل مساحت قابل دسترس 1.45 مترمربع است.
بله. مطابق بند 15-2-1-3، در ساختمانهای 8 طبقه یا ساختمانهایی با طول مسیر حرکت 28 متر و بیشتر از کف ورودی اصلی، حداقل دو دستگاه آسانسور باید پیشبینی شود؛ حتی اگر یک آسانسور از نظر محاسبات ظرفیت کافی داشته باشد.
مهمترین مرجع در مقررات ملی ساختمان، مبحث پانزدهم مقررات ملی ساختمان، آسانسورها و پلکان برقی، ویرایش سوم، 1392 است. بخشهای 15-2-1 و 15-2-2 و همچنین جداول مربوط به مساحت کابین، از مهمترین قسمتهای این مبحث برای انتخاب و طراحی آسانسور هستند.