تصور کنید در سال 1905، زمانی که فناوری آسانسور هنوز فاصله زیادی با تجهیزات امروزی داشت، مهندسان سازهای فلزی را روی دیواره یک کوه در سوئیس نصب کنند؛ سازهای که قرار است مسافران را بیش از 150 متر در کمتر از چند دقیقه به ارتفاعات برساند. عجیبتر اینکه این آسانسور بیش از یک قرن بعد هنوز فعال است و همچنین بهعنوان بلندترین آسانسور فضای باز اروپا شناخته میشود.
آسانسور هامتشواند (Hammetschwand-Lift) در منطقه بورگناشتوک (Bürgenstock) سوئیس قرار دارد و با ارتفاع جابهجایی 152.8 متر، بهعنوان بلندترین آسانسور مستقل فضای باز اروپا شناخته میشود. این آسانسور در مسیر معروف Felsenweg قرار گرفته و مسافران را از ارتفاع حدود 960 متری به ایستگاه بالایی در ارتفاع بیش از 1100 متر از سطح دریا میرساند. سفر امروزی با آن تنها حدود 50 ثانیه طول میکشد. اما هامتشواند فقط یک وسیله حملونقل نیست؛ داستان آن ترکیبی از گردشگری، مهندسی سازه، فناوری آسانسور و بیش از 120 سال نوسازی است که قرار است در ادامه به ویژگیها و روند ساخت و تجهیز آن بپردازیم.
ایده ابتدایی و آغاز راه هامتشواند
برای فهمیدن اینکه چرا چنین آسانسوری ساخته شد، باید به اواخر قرن نوزدهم برگردیم. منطقه بورگناشتوک در آن زمان بهتدریج به یکی از مقصدهای محبوب گردشگری سوئیس تبدیل شده بود. هتلهای این منطقه از دهه 1870، گردشگران را به خود جذب میکردند و مسیرهای کوهستانی نیز برای دسترسی به چشماندازهای اطراف توسعه پیدا میکردند. یکی از این مسیرها Felsenweg بود؛ مسیری که در امتداد دیواره صخرهای ایجاد شده بود. اما برای رسیدن به نقطه مرتفع Hammetschwand، مسیر همچنان دشوار بود. ایده ساخت یک آسانسور عمودی میتوانست این مشکل را حل کند. به این ترتیب، آسانسور در ابتدا نه بهعنوان یک جاذبه تفریحی مستقل، بلکه بهعنوان بخشی از یک پروژه بزرگتر برای توسعه گردشگری بورگناشتوک شکل گرفت.
ساخت هامتشواند بین سالهای 1903 تا 1905 انجام شد و در زمان خود یک پروژه بسیار جسورانه محسوب میشد. در سالهایی که آسانسور هنوز یک فناوری جدید بود و حتی صنعت پله برقی نیز یک صنعت تازه وارد در عرصه حمل و نقل عمودی به شمار میرفت، مهندسان و پیمانکاران سوئیسی که برخی از آنها مالکان هتلهای منطقه بورگناشتوگ نیز بودند، دست به ساخت آسانسوری با ارتفاع بیش از 150 متر زدند.
کارگران، از جمله معدنچیانی از اتریش و ایتالیا، برای ایجاد بخشهایی از مسیر و فضاهای مورد نیاز آسانسور در شرایط سخت کوهستانی کار میکردند. بخشی از حفاری با سوراخکاری و انفجار در سنگ انجام میشد و برای کار روی دیواره صخره، کارگران از طناب استفاده میکردند. در نهایت یک برج فولادی باریک در امتداد صخره ساخته شد. این برج حدود 118 متر ارتفاع داشت و با مجموعهای از مهارها و اتصالات به کوه متصل میشد. دو شرکت سوئیسی در زوریخ ساخت برج فلزی و تجهیزات آسانسور را بر عهده داشتند.
مشخصات اولیه بلندترین آسانسور فضای باز اروپا در سال 1905
آسانسور اولیه با فناوری امروز بسیار متفاوت بود. موتور آن یک موتور جریان مستقیم بود. توان این موتور 15 اسب بخار بود و هنگام راهاندازی میتوانست برای مدت کوتاهی تا حدود 25 اسببخار توان ایجاد کند. کابین نیز برخلاف کابین شیشهای امروزی، یک کابین ساده از چوب صنوبر بود و روکشی از ورق روی، داشت. ظرفیت آن حدود هشت نفر یا 600 کیلوگرم بود و با سرعت حدود یک متر بر ثانیه حرکت میکرد. در نتیجه، طیکردن مسیر بیش از 150 متری حدود سه دقیقه زمان میبرد.
حتی سیستمهای ایمنی آن زمان نیز قابل توجه بودند. آسانسور به نوعی گاورنر و پاراشوت، ترمزهای مکانیکی و سازوکاری برای قطع برق موتور در شرایط غیرعادی مجهز بود. اگر سرعت بیش از حد افزایش پیدا میکرد، سیستمهای حفاظتی میتوانستند ابتدا موتور را از مدار خارج کنند و در مرحله بعد مکانیزم ایمنی کابین را فعال کنند که برای یک آسانسور ساختهشده در سال 1905، وجود چنین لایههای مختلف ایمنی بسیار قابل توجه است.
چالشهای ساخت بلندترین آسانسور فضای باز اروپا
ساخت این آسانسور فقط به نصب روی یک برج فلزی محدود نمیشد. مهندسان باید سازهای را در دل یک دیواره سنگی بسیار شیبدار ایجاد میکردند. برج باید در برابر وزن آسانسور و وزنه تعادل، نیروهای ناشی از باد و تغییرات طبیعی سازه مقاومت میکرد. حتی انتخاب مسیر عمودی آسانسور نیز حاصل یک ملاحظه مهندسی بود؛ ایجاد یک مسیر شیبدار در این زمین دشوار، طولانیتر و احتمالا بسیار پرهزینهتر میشد. مهمترین چالشهای پروژه را میتوان اینطور خلاصه کرد:
- کار در یک دیواره تقریباً عمودی: بخش میانی صخره تقریبا عمودی بود و برج باید در همین قسمت به صخره تکیه میکرد.
- ایجاد مسیر دسترسی در دل سنگ: مسیر دسترسی جدید در بخش زیادی از مسیر با تراش و انفجار سنگ ایجاد شد تا گردشگران بتوانند خودشان را به پای آسانسور برسانند.
- اتصال برج فولادی به صخره: برج فقط روی زمین قرار نگرفته بود؛ با مهارهایی به خود کوه متصل شد. طول برخی از این مهارها به 10.5 متر میرسید.
- ایجاد فونداسیون در دل کوه: پایه برج روی یک قاب فولادی بسیار محکم قرار داشت که درون صخره مهار شده بود تا در صورت کاهش توان تحمل سنگ، همچنان بتواند نقش یک سازه نگهدارنده را ایفا کند.
- مقابله با نیروی باد: وزن کابین و خود برج باعث ایجاد نیروهای فشاری میشد، اما باد برج بلند و باریک را تحت نیروی خمشی قرار میداد. بنابراین مهاربندی برج باید علاوه بر تحمل وزن، نیروهای جانبی ناشی از باد را نیز کنترل میکرد.
- ساخت سیستم محرک برای ارتفاعی بسیار زیاد: مهندسان آسانسور را برای ارتفاع و شرایطی میساختند که در زمان خود خارق العاده بود. اجزای سیستم محرک باید در فضایی که در دل صخره ایجاد شده بود نصب میشدند و قدرت پیمودن مسافت 150 متری را به کابین میدادند.
تغییرات و بازسازیها روی بلندترین آسانسور فضای باز اروپا
اگر امروز سوار آسانسور هامت شواند شوید، در واقع با همان سیستم مکانیکی سال 1905 روبهرو نیستید. با وجود گذشت بیش از یک قرن، ایده اولیه، موقعیت، برج و بخش مهمی از سازه تاریخی پروژه همچنان حفظ شدهاند. در مقابل، مهندسان در طول سالها چندین بار تجهیزات آسانسور را بازسازی کرده و بخشهای مختلف آن را تعمیر یا تعویض کردهاند.
بازسازی اولیه
در 1936، شرکت Schindler یکی از نخستین بازسازیهای مهم را انجام داد. کابین تغییر کرد؛ ظرفیت به 12 نفر رسید و سرعت آسانسور به حدود 2.7 متر بر ثانیه افزایش پیدا کرد. هدف از این اقدام، گذشتن از سرعت آسانسور برج ناقوس برلین با سرعت 2.3 متر بر ثانیه و در نتیجه حفظ عنوان سریعترین آسانسور اروپا بود. البته که آسانسور هامت شواند امروزه در لیست سریعترین آسانسورهای جهان نیست و پس از آن آسانسورهایی با فناوریهای پیچیدهتر و با سرعت بالاتر وارد بازار شدند.
بازسازی دوم
در بازسازی دیگری در حدود سالهای 1059 و 1960، سیستم محرک و بخشهایی از سازه تقویت شد و سرعت آسانسور به حدود چهار متر بر ثانیه رسید. اما بزرگترین تغییرات در دهه 1990 اتفاق افتاد.
در بازسازی اساسی 1991، سیستم آسانسور به فناوری مدرنتری مجهز شد. سیستم محرک جدید آسانسور از نوع موتور گیرلس بود و برخلاف سیستمهای دارای گیربکس، انتقال حرکت به شکل مستقیمتری انجام میشد. کابین جدید نیز به یک کابین پانورامیک با سه طرف شیشهای تبدیل شد تا خود مسیر حرکت و منظره کوهستان بخشی از تجربه سفر باشند و سرعت به 3.15 متر بر ثانیه تنظیم شد. این کاهش سرعت از چهار متر بر ثانیه به سرعت نهایی باعث تجربه بهتر مسافرین و گردشگران و دید بهتر از منظره شد.
بازسازی آخر
در سالهای 2013 تا 2016 نیز تغییراتی در معماری و تجهیزات آسانسور از جمله طراحی ورودی آسانسور و تعویض سیم بکسلها توسط شرکتهای سوئیسی انجام شد. در نهایت نمای امروزی آسانسور هامتشواند که به بلندترین آسانسور فضای باز اروپا معروف است، دارای تفاوتهای مختلفی با نمونه اولیه است.
جمعبندی
آسانسور هامتشواند را نمیتوان فقط یک وسیله برای جابهجایی مسافران در ارتفاع دانست. این سازه حاصل پیوند میان مهندسی، طبیعت و گردشگری است؛ پروژهای که در ابتدا برای دسترسی آسانتر به یکی از نقاط مرتفع بورگناشتوک ساخته شد، اما بهمرور خودش به بخشی از هویت این منطقه تبدیل شد. شاید جذابترین ویژگی هامتشواند این باشد که با وجود گذشت بیش از یک قرن، همچنان میتوان ردپای همان جسارت مهندسان نخستین پروژه را در آن دید. در عین حال، این آسانسور برای ادامه حیات خود بارها با فناوریهای جدید سازگار شده و بخشهای مختلف آن بازسازی شدهاند.
امروز، سوار شدن بر هامتشواند فقط یک سفر کوتاه با آسانسور نیست؛ تجربهای است که در آن تاریخ مهندسی، معماری و طبیعت سوئیس در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. شاید به همین دلیل است که این آسانسور، برخلاف بسیاری از تجهیزات قدیمی، هنوز تنها یک یادگار تاریخی نیست و همچنان بخشی زنده از تجربه سفر به بورگناشتوک به شمار میرود.